پایگاه خبری همدان نیوز

مطالعه و کتابخوانی یعنی کسب تجربه ها و دانش انباشته بزرگان علم و اندیشمندان در کمترین زمان و با کمترین هزینه

مطالعه یعنی فرهیختگی تجمعی که انسان را تابع عقل و دانش خود و انسانیت می‌کند. کتاب‌ها همچنان چراغ هایی پایدار، راهنمای روح و ذهن آدمی هستند.

کتاب هچون دریچه‌ای باز به سوی حقیقت است و کتاب خوانی یک تمرین برای ارتقای روح، افزایش آگاهی و دوری از جهل در دنیای پر از اطلاعات و داده های امروز است. جاحِظ، از ادیبان و دانشمندان مشهور جهان اسلام توصیف لطیفی از کتاب دارد: «کتاب، درختی است که همیشه پربار و پرمیوه و ثمر است. کتاب، هم نشینی است که تو را خسته و ملول نمی سازد. دوستی است که تو را فریب نمی‌دهد. رفیقی است که به تو آزار نمی رساند. اگر مطالعه کتاب هیچ فایده ای نداشته باشد، جز همین که تو را از ایستادن بیهوده در منزل و نگاه کردن به عابران باز دارد، کفایت می کند».

متاسفانه واقعیتی که در جامعه ما وجود دارد این است که میزان مطالعه و کتاب خوانی از دهه‌ها قبل تاکنون وضعیت خوبی نداشته و ندارد.

ما در یک جامعه بی‌مطالعه به سر می بریم. این امر تابع عوامل مختلفی است. فکر نمی کنم بر کسی اهمیت و نقش مطالعه در جامعه پوشیده باشد. به نظر من اگر کسی اهمیت دانش و اطلاعات را نداند، در جهل مرکب است ولی اینکه چرا مطالعه انجام نمی‌شود، خود داستانی دیگر است.

عادت به مطالعه کردن یک فرهنگ است و فرهنگ سه لایه دارد: مفروضات اساسی، ارزشها و رفتارها. خود مطالعه یک رفتار است که از باورها و ارزشهای فرد شکل می‌گیرد.

گام اول در ایجاد فرهنگ مطالعه، خانواده است؛ نقش خانواده در مطالعه زیرساختی است یعنی ایجاد مفروضه اصلی یا باور  فرهنگ مطالعه در کودکان در خانواده شکل می‌گیرد. هر چند شکل گیری باور اصلی فرهنگ مطالعه بی‌تاثیر از محیط و فضای رسانه ای نیست، اما خانواده فرهیخته و آموزش دیده توانایی ایجاد باور و لایه زیرساختی فرهنگ مطالعه را داراست.

البته باید گفت که دانایی آنچنان شیرین و گواراست که طعم آن خوشایند همه می‌باشد و اهمیت مطالعه و نقش آگاهی در زندگی به غیر از آنهایی که در جهل مرکب هستند، در باور  همه در مراحل رشد انسان قرار می‌گیرد اما اگر در دوران طفولیت این مفروضه شکل بگیرد، بسیار قوی عمل می کند.

 اما مشکل اصلی در لایه های بعدی یعنی ارزشها و خود رفتار مطالعه است که این سطح پایین از میزان مطالعه را برای ما رقم زده است. لایه ارزش در بروز هر رفتاری، بسیار مهم است. نقش ارزشگذاری یک رفتار (در اینجا مطالعه) هم تابع ویژگی‌های شخصیتی فرد و هم شرایط اجتماعی یک جامعه است.

اگر در یک خانواده، در یک سازمان و به طور عام‌تر در یک جامعه‌ جایگاه دانش و مقام افراد آگاه و دانشمند به خوبی ارج نهاده شود، طوری که مطالعه و آگاهی محوری، ارزشمند و به عنوان یک نیاز قلمداد شود، آن گاه افراد آن جامعه تلاش می کنند که در راستای آن ارزش رفتار کنند. به عبارتی در ارزش گذاری رفتار مطالعه خانواده، مدرسه، رسانه‌ها، محیط کار و سیاستگذاران اجتماعی یک جامعه بسیار حائز اهمیت است.

اینکه بگوییم مشغله‌های روزانه ممکن است ما را از مطالعه دور کند توجیه درستی نیست. ما هیچوقت برای خوردن غذا در وعده‌های غذایی مشکلی نداریم و سر موقع به هر شکلی که شده آن را انجام می‌دهیم. ما اگر به مطالعه به عنوان یک نیاز اساسی و یک ارزش فردی و اجتماعی و اخروی نگاه کنیم، هیچوقت برای آن دچار ضیق وقت نخواهیم شد. اینجا مشکل مقید نکردن خود به مطالعه است و نه مشغله کاری! وگرنه هر کسی برای اختصاص حداقل 30 دقیقه به مطالعه واقعی مشکلی نخواهد داشت.

در جامعه شناسی مفهوم فشار اجتماعی به نوعی نفوذ گفته می‌شود که در طی آن فرد تحت تأثیر واقعی یا ادراک‌شده انتظارات، هنجارها یا رفتارهای دیگران، باورها یا رفتار خود را تغییر می‌دهد. این فشار اجتماعی ممکن است منفی باشد؛ اما به نظر من اگر در مورد فرهنگ مطالعه فشار اجتماعی متعادل مثبتی ایجاد شود، می‌تواند به ایجاد فرهنگ مطالعه کمک کند. من بر این باورم در خصوص فضای مجازی یک فشار اجتماعی منفی وجود دارد که بشر را در مسیری قرار داده که از آن نمی‌تواند منفک شود. 

متاسفانه عصر حاضر عصر بمباران اطلاعاتی است که از طریق فضای مجازی انجام می‌گیرد. وقتی صحبت از بمباران اطلاعات می شود، بار معنایی منفی برای بمباران وجود دارد که می‌تواند هم مخرب باشد و هم  مثبت باشد.

بمباران اطلاعاتی ناشی از فضای مجازی زمانی مخرب است که این اطلاعات اولا سطحی باشد و تأمل، اندیشیدن و تفکر انتقادی را به مخاطره بیاندازد و دوم در فضای مجازی، بیشتر منابع ارائه اطلاعات، خود را متخصص هر امری می دانند و اطلاعات غلط بسیاری را به خورد جامعه داده که آسیبهای زیادی را تحمیل می کنند. اما واقعیت فضای مجازی واقعیتی انکارناپذیر است که بخشی از رفتار اطلاع‌یابی افراد را تشکیل داده است اما مهم نحوه استفاده و گزینش اطلاعات درست برای مطالعه و هدر ندادن وقت ارزشمند خود برای مطالعه اطلاعات بی ارزش و غلط و سطحی است که این مسأله باید آموزش داده شود و سواد اطلاعاتی افراد جامعه را برای این مورد افزایش داد.

برای جلوگیری از آسیبهای فضای مجازی و انحراف از مسیر مطالعه سازنده شایسته است همانطور که در کشورهای پیشرفته برای استفاده در حال اعمال محدودیت‌های سنی هستند، باید برای گروههای سنی مشخصی، تا زمانی که مسیر درست مطالعه سازنده را طی نکرده باشند، مدیریتهایی اعمال گردد.

در این مسیر؛ ایجاد کتابخانه های مدارس و مدیریت آن توسط کتابداران متخصص، اقدامات شایسته توسط کتابخانه های عمومی برای ارزشمند کردن مطالعه، ایجاد احساس نیاز به دانش محوری در جامعه و سازمانها و در نهایت توسعه رسانه‌های مجازی متناسب با فرهنگ مطالعه و آموزش به خانواده‌ها، می‌تواند به ایجاد فرهنگ مطالعه سازنده کمک شایانی کند.

دکتر محمدرضا امیری - عضو هیئت علمی گروه کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی دانشگاه علوم پزشکی همدان