چاقی و اضافه وزن، چالش اصلی ۷۴ درصد از زنان میانسال همدانی

آمار جدید دانشگاه علوم پزشکی همدان نشان می‌دهد که چاقی و اضافه وزن به بزرگترین چالش سلامت در میان زنان میانسال این استان تبدیل شده است؛ به‌طوری که بیش از ۴۴ درصد از این گروه سنی با اضافه وزن و نزدیک به ۳۰ درصد با چاقی دست‌وپنجه نرم می‌کنند که این وضعیت، ریسک ابتلا به بیماری‌های غیرواگیر را به شدت افزایش داده است.

به گزارش "همدان نیوز"، زنان حدود نیمی از جمعیت را تشکیل می دهند اما در تثبیت ساختار اجتماعی کشورها جایگاهی فراتر از آمار و ارقام دارند چراکه امروزه زنان به عنوان محور سلامت خانواده و جامعه به شمار می روند. سلامت جامعه امری ثابت و پایدار نیست بلکه روندی در حال تغییر است و باید پیوسته مورد مداخله و مدیریت قرار گیرد.

امروزه گذر اپیدمیولوژیک و تغییر سیمای خطرات تهدید کننده سلامتی که به دلایل متعددی رخ داده، نیازهای سلامت را تغییر داده و پاسخگویی به این نیازها یکی از مهمترین وظایف نظام سلامت است.

گرچه زنان و مردان در برخورداری از سلامت به یک اندازه سهم دارند اما زنان به دلیل مشکلات ناشی از شرایط طبیعی جسمی خود (حاملگی، زایمان، یائسگی و امثالهم) به آموزش و مراقبت بیشتری نیاز دارند.

انسان سالم فردی است که از نظر جسمی سالم، از نظر روانی شاد و در آرامش، از لحاظ اجتماعی فعال و از نظر فرهنگی مسوولیت پذیر باشد. که همه این ابعاد سلامتی با اتخاذ سبک زندگی سالم میسر می شود.

شیوه زندگی سالم یعنی تمرین عادات خوب و سالم و به کار بستن آنها در تمام ابعاد زندگی همچنین دوری از عادات زیانبار و غیر سالم، بنابراین انتخاب شیوه زندگی سالم عامل مهمی در تامین، حفظ و ارتقای سلامتی محسوب می شود.

در راستای تامین سلامت بانوان و با هدف ارتقای آگاهی، اطلاع رسانی و حساس سازی گروههای مختلف جامعه نسبت به موضوع سلامت بانوان و اولویت های سلامت آنان به عنوان نیمی از جمعیت کشور هر ساله هفته ملی سلامت بانوان ایران (سبا) از ۲۴ تا ۳۰ مهرماه برگزار می شود که شعار امسال "سلامت بانوان، انتخاب امروز، سرمایه فردا" انتخاب شده است در این راستا با دکتر مهتا سنگستانی رییس گروه سلامت میانسالان و سالمندان دانشگاه علوم پزشکی همدان به گفت و گو نشستیم که در ادامه می خوانید.

در ابتدا وضعیت آماری از جمعیت زنان همدان و مراقبت های صورت گرفته بفرمایید؟

جمعیت زنان میانسال (۶۰-۳۰ ساله) زیر پوشش دانشگاه علوم پزشکی همدان در سال جاری ۳۸۲ هزار و ۸۶۹ نفر معادل ۲۰.۷ درصد از کل جمعیت استان است که ۱۱۸ هزار و ۱۲۳ نفر ساکن روستا و ۲۶۴ هزار و ۷۴۶ نفر ساکن مناطق شهری هستند.

زنان میانسال مراقبت شده نیز تا پایان سال ۱۴۰۴ حدود ۳۱ درصد بوده است که این مراقبت شامل تن سنجی از جمله اندازه گیری قد، وزن محاسبه نمایه توده بدنی، ارزیابی الگوی تغذیه، ارزیابی فعالیت بدنی، غربالگری سلامت روان، ارزیابی و مراقبت مصرف دخانیات، مواد و الکل است.

در بین افراد مراقبت شده ۴۴.۲ درصد دچار اضافه وزن، ۲۹.۲درصد چاقی، ۵۱.۷ درصد چاقی شکمی، ۶۵ درصد الگوی تغذیه نامطلوب، ۲۵.۹ درصد فعالیت فیزیکی نامطلوب، ۶.۹ درصد غربال مثبت اولیه روان بودند.

۴۴.۲ درصد از زنان میانسال همدان دچار اضافه وزن، ۲۹.۲درصد چاقی، ۵۱.۷ درصد چاقی شکمی، ۶۵ درصد الگوی تغذیه نامطلوب، ۲۵.۹ درصد فعالیت فیزیکی نامطلوب، ۶.۹ درصد غربال مثبت اولیه روان بودند

بیشتر زنان مشکل اضافه وزن دارند، این وضعیت چه پیامدهایی برای سیستم سلامت دارد؟

افزایش وزن و به ویژه چاقی زمینه ساز بسیاری از بیماریهای غیرواگیر از قبیل فشارخون بالا، بیماریهای قلبی عروقی، اختلالات چربی خون، دیابت، برخی سرطانها و بیماریهای اسکلتی عضلانی است.

افزایش بیماری های مرتبط با چاقی برای اقدامات تشخیصی و درمانی و بازتوانی علاوه بر تحمیل هزینه های بیشتر به فرد و خانواده بار قابل توجهی بر نظام سلامت جامعه وارد می کند.

اضافه وزن و چاقی تنها یک مساله فردی و جسمی نیست بلکه می تواند سلامت روان و کیفیت زندگی را تحت تاثیر قرار دهد.

علت شکاف میان جمعیت مراقبت شده در مناطق روستایی نسبت به شهری چیست؟

جمعیت در روستا محدود است و ارائه دهندگان خدمت (بهورز) در خانه های بهداشت بیشتر بومی هستند که افراد زیرپوشش خود را به خوبی می شناسد و می تواند به طور فعال گروه هدف را فراخوان و پیگیری کنند.

در صورتی که در جمعیت شهری چنین شرایطی وجود نداشته، دسترسی به گروه هدف به سهولت امکانپذیر نیست و از طرفی برخی افراد مستقیم به مراکز خصوصی مراجعه می کنند، بنابراین درصد مراقبت شدگان در جمعیت روستایی بیشتر از شهری است.

میزان زنان مراقبت شده، ۳۱ درصد است برای رسیدن به پوشش ۱۰۰ درصدی، چالش پیش روی دانشگاه علوم پزشکی همدان چیست؟

درصد پوشش مراقبت مورد انتظار که توسط وزارت بهداشت تعیین شده سالانه ۳۰ درصد است که باید در سه سال به ۹۰ درصد دست یابیم.

در حال حاضر مراقبت های دوره ای سلامت میانسالان برای بیشتر خدمات سه ساله است یعنی اگر فردی یکبار مراقبت شد و هیچ مشکلی نداشت باید سه سال بعد برای مراقبت مجدد مراجعه کند البته اگر هیچ مشکلی طی این مدت نداشته باشد بنابراین پوشش تجمیعی مراقبت ها باید سه ساله محاسبه شود که این مقدار در پایان سال ۱۴۰۴ میزان ۷۹ درصد بود.

آیا بین نرخ بالای چاقی و مشکلات تغذیه‌ای با نرخ غربالگری مثبت سلامت روان ارتباطی وجود دارد؟

در مطالعاتی علمی در سراسر جهان رابطه بین چاقی، اضافه وزن و الگوهای تغذیه ای ناسالم و اختلالات سلامت روان تایید شده است. البته این روابط دوطرفه است و نباید آن را تنها رابطه علت و معلولی یک طرفه دانست.

مثلاً مرورهای نظام مند شواهدی از رابطه دوطرفه بین چاقی و افسردگی را نشان داده اند یعنی هر کدام می تواند با افزایش احتمال دیگری همراه باشد همچنین شواهد نشان داده که فشارهای روانی می تواند در برخی افراد به خوردن هیجانی، پرخوری و انتخاب های غذاهای پرکالری منجر شود. از طرف دیگر مشکلات مرتبط با وزن می توانند کیفیت زندگی و سلامت روان را تحت تاثیر قرار دهند.

دانشگاه چه برنامه‌هایی برای بازگرداندن مهارت‌های مدیریت استرس به زنان میانسال دارد؟

غربالگری از نظر اختلالات سلامت روان برای همه افراد در گروه های سنی مختلف توسط بهورز و مراقب سلامت انجام می شود . در صورت مثبت بودن نتیجه غربالگری، یعنی احتمال اختلال روان برای فرد وجود داشته باشد به پزشک و کارشناس سلامت روان ارجاع شده در صورت نیاز تحت درمان و مشاوره روانشناختی قرار می گیرد.

آموزش فردی و گروهی برگزاری دوره های آموزشی با موضوع مهارت های زندگی نیز یکی دیگر از برنامه هایی است که در مراکز خدمات جامع سلامت انجام می شود.

همچنین برگزاری مناسبت هایی مانند هفته سلامت بانوان ایرانی، هفته سلامت مردان ایرانی و روز جهانی و هفته ملی سلامت روان فرصتی است تا اقداماتی با هدف ارتقای آگاهی و اطلاع رسانی و حساس سازی گروه های مختلف جامعه نسبت موضوع سلامت و اولویت های سلامت محور در طی سال انجام شود.

بازآموزی مستمر ارائه دهندگان خدمت و به روز رسانی بسته های خدمتی از سایر اقدامات است.

شعار امسال “سلامت بانوان، انتخاب امروز، سرمایه فردا” است. این شعار در قالب برنامه‌های عملیاتی در هفته ملی سبا چگونه در سطح استان همدان اجرا خواهد شد؟

: همایش سلامت خانواده با محوریت بانوان، فرزندان، پدربزرگها و مادربزرگ ها، برگزاری همایش سلامت زنان و تابآوری جامعه، برگزاری پیاده روی با محوریت سلامت بانوان و خانواده، فراخوان فعال گروه هدف برای دریافت خدمات سلامت میانسالان از روش های مختلف از قبیل توزیع تراکتهای فراخوان در کارخانجات، کارگاهها، اتاق اصناف، خانه امید، انتشار کلیپ ها و پادکست های مرتبط با سلامت بانوان، پخش کلیپ های «خودمراقبتی در میانسالان» از طریق تلویزیون مراکز بهداشتی و درمانی دانشگاه، اطلاع رسانی عمومی و آموزش خانواده ها با همکاری سفیران سلامت ادارات و خانواده، برگزاری کلاس های آموزشی با موضوعات "خودمراقبتی و سلامت زنان، سلامت بانوان و تابآوری خانواده، پیشگیری و غربالگری سرطان های شایع در زنان"، برپایی ایستگاه های آموزش سلامت میانسالان در اماکن عمومی، نماز جمعه، مساجد و ادارات و سایر فعالیت ها بر اساس شرایط و امکانات موجود در شهرستان های تابعه برگزار شده است.

اگر یک خانم میانسال بخواهد از فردا برای تغییر سبک زندگی خود قدم اول را بردارد، باید به کدام واحد در مراکز خدمات جامع سلامت مراجعه کند و چه خدماتی به صورت رایگان در اختیار اوست؟

فرد باید برای دریافت همه خدمات ابتدا به خانه های بهداشت در روستا و پایگاههای سلامت در شهر مراجعه کند. در صورت نیاز از این واحدها به پزشک، کارشناس سلامت روان یا ماما مستقر در مرکز خدمات جامع سلامت ارجاع و خدمات و مراقبت های تکمیلی را دریافت می کند.

بانوان برای دریافت همه خدمات ابتدا به خانه های بهداشت در روستا و پایگاههای سلامت در شهر مراجعه و در صورت نیاز از این واحدها به پزشک، کارشناس سلامت روان یا ماما مستقر در مرکز خدمات جامع سلامت ارجاع و خدمات و مراقبت های تکمیلی را دریافت می کنند.

خدمات میانسالان و سالمندان در چند بخش انجام می شود که شامل مراقبت دوره ای از جمله تن سنجی (قد، وزن، دور کمر، نمایی توده بدنی) و تعیین اضافه وزن، چاقی، چاقی شکمی، لاغری، بررسی الگوی تغذیه (مصرف گروه های غذایی هرم و عادات غذایی، فست فود، نوشیدنی گازدار، نمک، روغن، بررسی وضعیت مکمل ها و تجویز مکمل (ویتامین D و کلسیم)، بررسی میزان فعالیت بدنی، بررسی مصرف دخانیات و وابستگی به نیکوتین، الکل و مواد، ارزیابی سلامت روان و بررسی دیسترس روانشناختی و خشونت خانگی و بررسی سوابق فردی و خانوادگی، علائم و عوامل خطر دیابت، فشارخون بالا، بیماری قلبی عروقی می شود.

اندازه گیری فشارخون و ارزیابی افت فشار خون وضعیتی، مشاهده و ثبت نتایج آزمایش قند و لیپیدخون (این دو آزمایش رایگان درخواست و انجام می شود)، خطرسنجی حوادث قلبی عروقی، ارائه بازخورد و اقدام متناسب با درجه خطر، بررسی سوابق فردی و خانوادگی، علائم و عوامل خطر سرطان کولورکتال و انجام تست فیت، غربالگری سل در افراد دارای علامت، بررسی اعضای خانواده فرد مبتلا به هپاتیت، بررسی از نظر احتمال سقوط و نداشتن تعادل در سالمندان، بررسی از نظر افت فشار خون وضعیتی در سالمندان، بررسی تاریخچه باروری، بررسی از نظر علام و عوارض یائسگی و ارزابی از نظر بیماری های آمیزش و اختلال عملکرد جنسی صورت می گیرد.

در عین حال خدمات پزشک شامل انجام معاینات مورد نیاز، بررسی نتایج اقدامات انجام شده توسط بهورز و مراقب سلامت برای تایید تشخیص موارد غربالگری شده، درخواست آزمایشات FBS،Hb/Hct، کلسترول/HDL/LDL، تری گلیسرید، (قند خون، هموگلوبین، چربی خون، و کلسترول) یا سایر اقدامات پاراکلینیک برای افراد غربال مثبت انجام می شود آموزش فردی خودمراقبتی و آموزش گروهی شیوه زندگی سالم از دیگر برنامه ها است.

آیا برنامه‌ای برای “آموزش خودمراقبتی” ویژه زنان در محیط‌های کار یا محلات دارید؟

خدمات آموزشی سطح یک در همه ۴۹۵ خانه بهداشت، ۴۶ پایگاه سلامت و ۲۱ مرکز خدمات جامع سلامت در شهر و ۸۰ روستا ارائه می شود همچنین سفیر سلامت خانوار و سفیر سلامت ادارات جذب و آموزش داده می شوند تا مطالب آموزشی را به خانواده و همکاران خود منتقل کنند.

با توجه به نرخ بالای چاقی شکمی (۵۱.۷ درصد)، دانشگاه چه پروتکل‌های ویژه‌ای برای پیشگیری از بیماری‌های قلبی-عروقی و دیابت در میان زنان میانسال دارد؟

خطرسنجی حوادث قلبی عروقی بر اساس وضعیت فرد از جمله مصرف دخانیات، سن، ابتلا به دیابت، فشارخون بالا، اندازه دور کمر و تعیین احتمال وقوع سکته های قلبی و مغزی در ۱۰ سال آینده که بر اساس "دارصد" خطر اقدامات مختلف پیشگیرانه و درمانی انجام و پیگیری خواهد شد.

غربالگری دیابت و فشار خون و مراقبت ممتد بیماران مبتلا به دیابت و فشار خون بالا و آموزش فردی و گروهی خودمراقبتی و سبک زندگی سالم انجام می شود.

برای مقابله با افزایش روزافزون بیماری‌های مزمن مانند دیابت و مشکلات قلبی، چه گام‌های عملی و اصلاحی در سبک زندگی باید برداشته شود؟

امروزه با وجود پیشرفت های علمی در زمینه بهداشت و درمان، تغییر سبک زندگی بویژه زندگی ماشینی و کم تحرکی در کنار الگوی نامناسب تغذیه از یک سو، سریع شدن چرخه زندگی روزمره افراد و زندگی پراسترس، همچنین خواب نامناسب، مصرف دخانیات مواد و الکل و امثالهم از سوی دیگر باعث افزایش روز افزون بیماری های مزمن از قبیل بیماری های قلبی عروقی و فشار خون بالا، دیابت و اختلالات چربی خون، پوکی استخوان و انواع سرطان ها شده است.

برای اصلاح سبک زندگی باید در راستای کنترل وزن و تغذیه صحیح، فعالیت جسمانی منظم و مستمر، پرهیز از مصرف دخانیات، مواد و الکل، یادگیری و بکارگیری مهارتهای زندگی، خواب کافی و به موقع، رفتارهای مرتبط با رانندگی و پیشگیری از حوادث، استفاده به اندازه و مناسب از فضای مجازی، اقدامات لازم برای پیشگیری یا تشخیص زودهنگام بیماری ها، مقابله با استرس و ارتقای سلامت روانی و انجام به موقع مراقبت های بهداشتی گام برداشت.

بدین منظور برای دریافت مراقبت های رایگان و آموزش خودمراقبتی و سبک زندگی سالم به خانه های بهداشت، پایگاهها و مراکز خدمات جامع سلامت محل زندگی می توان مراجعه کرد.

اگر بخواهید یک پیام کوتاه و حیاتی خطاب به تمام زنان میانسال استان همدان بدهید که سلامت آن‌ها را تضمین کند، آن پیام چیست؟

آگاهی و دانش فرد در خصوص علائم و نشانه های خطر هر بیماری موجب می شود به صورت زودهنگام به واحدهای ارائه خدمت مراجعه کرده و در صورت تشخیص قطعی به موقع درمان شود.

با تغذیه سالم، فعالیت بدنی منظم و مستمر، پرهیز از مصرف دخانیات، یادگیری مهارت های زندگی و مراقبت از سلامت روان، انجام منظم مراقبت ها و غربالگری های ضروری، از امروز می توان برای سالهای سالم تر زندگی سرمایه گذاری کرد./ ایرنا